Je ontvangt een appje van die ene stakeholder en je schouders schieten omhoog. Voor je het doorhebt heb je een reactie gestuurd die je een uur later liever terugneemt. Dat was je automatische piloot. Persoonlijk leiderschap begint precies daar: bij de vraag wie er eigenlijk aan het roer staat, jij of je patronen? In dit artikel vertel ik in vier stappen hoe je vaker bewust kunt kiezen, met de modellen en reflectievragen die wij regelmatig gebruiken in ons werk met leiders.
Het korte antwoord
Persoonlijk leiderschap betekent dat jij bepaalt hoe je reageert op wat er op je afkomt, in plaats van je automatische piloot. Je ontwikkelt het in vier stappen: herken je triggers en automatische patronen, vergroot de ruimte tussen de triggers en je antwoord, onderzoek daarvoor waar je patronen vandaan komen, en oefen nieuw gedrag tot het bij je hoort. In de rest van dit artikel werk ik elke stap uit, met reflectievragen zodat je ermee aan de slag kunt. En ja, ik weet het, het is makkelijker gezegd dan gedaan 😉.
Wat is persoonlijk leiderschap?
Persoonlijk leiderschap is het vermogen om bewust richting te geven aan je eigen gedrag en keuzes, in lijn met wie je bent en met wat de situatie van je vraagt. De kernvraag daarbij: wie staat er aan het roer van je leven? In hoeverre reageer je op de automatische piloot op triggers van buitenaf? En maak je bewuste keuzes die recht doen aan wie je bent, je omgeving en onze leefomgeving?
Het verschil past in één schema. Op de automatische piloot volgt op een situatie (S) direct een reactie (R). Persoonlijk leiderschap voegt daar twee letters aan toe: tussen situatie en antwoord (A) zit een keuze (K). In die (aanvankelijk) kleine tussenruimte ligt je vrijheid.
Waarom je doet wat je altijd deed
Onze patronen hebben zich van jongs af aan genesteld in ons brein en lijf. Overtuigingen, gedragspatronen en overlevingsstrategieën ontwikkelden we als kind: thuis, op school en op de plekken waar we werkten. Die patronen helemaal afleren gaat meestal niet. Nieuwe patronen erbij leren kan gelukkig vaak wel.
Persoonlijk leiderschap ontwikkelen in 4 stappen
Stap 1: Herken je triggers
Ga na hoe je reageert op bepaalde triggers. Een kritische vraag in een vergadering, de stilte na jouw voorstel, het appje van die ene collega. Als je kunt thuisbrengen hoe die reacties in je leven zijn ontstaan, vergroot dat je innerlijke draagvlak.
Drie reflectievragen die ik wel eens stel aan coachees:
Wat is voor jou automatisch gedrag?
Aan wie of wat ben je trouw door dit zo te blijven doen?
Wat zou je vaker willen doen of juist laten?
Stap 2: Vergroot de ruimte tussen prikkel en antwoord
“Tussen prikkel en reactie zit een ruimte. In die ruimte ligt onze vrijheid om ons antwoord te kiezen.” Dit inzicht maakte Stephen Covey wereldberoemd. Precies daar gaat deze stap over.
Adem. Vertraag. Benoem voor jezelf wat er gebeurt. Het klinkt simpel en dat is het niet: onder druk schiet ieder mens terug in oude reflexen. Oefen daarom op rustige momenten. Hoe vaker je de keuzeruimte opzoekt wanneer er weinig op het spel staat, hoe makkelijker je haar vindt wanneer het spannend wordt. Wat ook helpt om je keuzeruimte te vergroten is stap 3:
Stap 3: Onderzoek hoe je automatische gedrag ontstaan is
Toen ik zelf aan het leren was om automatisch gedrag van mij te veranderen, zei een leraar tegen mij: ‘Doe het gewoon even zo.’ Het zag er makkelijk uit. Maar ik kreeg het niet voor elkaar. Het voelde zo onnatuurlijk. En ja, ik was me er bewust van dat ik telkens weer in automatisch gedrag schoot, maar hoe kon ik het veranderen?
Wat me daarin hielp was om te leren zien waar mijn automatische gedrag ontstaan is. Dat was een langere weg dan de ‘quick fix’ van de leraar die zei: ‘Doe het gewoon even zo.’ Dat werkt soms met kleine dingetje, maar met meer fundamentele patronen is er ook wat fundamenteler zelfonderzoek nodig.
Ik leerde met begeleiding van een coach wat dieper kijken naar mijn eigen geschiedenis. Ik leerde verbanden zien tussen wat ik nu deed en hoe ik opgegroeid was, wat mijn plek vroeger thuis was en zelf op wat voor scholen ik gezeten had. Wat er gebeurde was verrassend: deze inzichten gaven me opluchting door het begrip. En de inzichten maakten me milder naar mijzelf toe: ik snapte het wel dat ik telkens weer in dit gedrag terecht kwam, nogal wiedes met deze achtergrond!
Autobiografisch werk kan hierin dus veel betekend zijn. Andere lagen waarop ik mijn eigen overtuigingen en gedragingen heb leren snappen is intergenerationeel (familiedynamieken) en ook maatschappelijk (de invloed van culturele en sociale normen op onszelf). In het begeleidingswerk dat we doen, kijken we naar alledrie niveaus.
Stap 4: Oefen en vier je successen
Je experimenteert met nieuw gedrag, viert de successen en went langzaam aan je nieuwe zelfbeeld. Je wordt vrijer in je keuzes en doet meer recht aan jezelf en je omgeving. Dat noemen wij transformatie. Je nieuwe zelfbeeld heb je geïntegreerd. Je bent in zekere zin iets ‘heler’ geworden. Het effect op je leiderschap is er ook: als jij meer kunt kiezen in je gedrag, zie je collega’s ook beter voor wie ze zijn en kun je met meer compassie naar ze kijken.
O ja, en, eerlijk: als je stap 4 hebt doorlopen, dan dient zich een volgende leervraag vanzelf weer aan. Zo blijft het leven je uitdagen.
Voor leiders telt het dubbel
Als bestuurder of leidinggevende werkt jouw automatische piloot door in de hele organisatie. Jouw reactie op spanning bepaalt hoe veilig een vergadering voelt, hoeveel tegenspraak jij krijgt en hoe moedig je collega’s durven te zijn. Zie je het effect van jouw gedrag en besluiten helder, dan maak je keuzes die werkelijk dienen, ook in spannende tijden.
Cijfers rondom burnout onderstrepen hoeveel er op het spel staat. Volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden en het CBS ervaart 1 op de 5 werknemers in Nederland burnoutklachten. Leiders die hun eigen patronen rondom het thema spanning, stress en werk-privé-balans kennen, zien de signalen bij hun mensen eerder.
Het doen van je binnenwerk is soms taai, zeker op een plek waar weinig mensen je nog ongezouten feedback geven. Over die kant van het leiderschap schreven we Eenzaam aan de top: zo doorbreek je het in 3 stappen.
Conclusie: jij staat achter het roer
Persoonlijk leiderschap ontwikkelen begint klein. Eén trigger herkennen, één keer ademen voordat je antwoordt, één patroon onderzoeken. Herken je triggers, vergroot de ruimte tussen prikkel en antwoord, onderzoek waar het vandaag komt, oefen tot nieuw gedrag van jou is. Zo doe je steeds meer recht aan wie je bent, en plukt ook je omgeving daar de vruchten van.
Veelgestelde vragen
Bronnen
Covey, S. R. (2020). The 7 habits of highly effective people: Powerful lessons in personal change (30th anniversary ed.). Simon & Schuster. Geraadpleegd op 22 juli 2026.
Hjort, M., Veenbaas, W., Broekhuizen, M., & Coerts, J. (2018). De tekens verstaan: Over plek en ordening als bron in verbindend leiderschap. Phoenix Opleidingen. Geraadpleegd op 22 juli 2026.
Veenbaas, W., Hjort, M., Broekhuizen, M., & Dirkx, M. (2022). Passe-partout: Vensters op leren/kaders. Phoenix Opleidingen. Geraadpleegd op 22 juli 2026.
TNO & CBS. (2025). Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025: Factsheet. TNO. Geraadpleegd op 22 juli 2026.
Geschreven door Floris Alberse
Floris Alberse is sparringpartner voor bestuurders, directeuren en DGA's bij Leadership for Life. Hij combineert een achtergrond als socioloog en journalist met ruim acht jaar ervaring als gastdocent aan Nyenrode Business Universiteit en begeleidt leiders bij persoonlijk leiderschap, zingeving en moedige keuzes.
