Juridische wake-up call voor leiders: ‘Verduurzaming is niet vrijblijvend’

Zelf zie ik bestuurders en leidinggevenden duurzaamheid soms vooruit schuiven, vanuit de houding: ik zie het belang ervan wel, maar heb al veel uitdagingen op m’n bord. Is het beter om de duurzame uitdagingen wel nu op te pakken?

Op die vraag reflecteer ik vanuit moreel en vooral juridisch oogpunt met Jan Ernst, wederom in café de Plantage in Amsterdam waar we elkaar eerder spraken over zijn persoonlijke drijfveer.

4 tips voor leiders die willen werken aan een duurzame en eerlijke economie

1. Steeds meer staten, mensen, bedrijven zullen klimaatschade lijden, dus neem je juridische verantwoordelijkheid serieus.

2. Het klimaat is niet onder de indruk van inspanning. Het gaat om de resultaten die je boekt.

3. Redeneer vanuit de toekomst in plaats vanuit het nu en de waan van de dag.

4. Wees koersvast.

Lees hieronder het hele gesprek in 4 minuten.

Je verantwoordelijkheid als bestuurder

Wat is de verantwoordelijkheid van bestuurders rondom duurzaamheid?

‘Als bestuurder heb je de medeverantwoordelijkheid over de impact op de omgeving en om de wereld leefbaar te houden. Dit realiseren leiders uit veel sectoren zich gelukkig steeds vaker. Daarnaast dien je te zorgen voor de continuïteit van je organisatie op lange termijn. Laat je daarom vooral niet in slaap sussen door het niet zo duurzame politieke sentiment van dit moment, waarin sommige politici en bedrijven de andere kant op kijken.

‘De vraagstukken rondom klimaat worden groter en de gevolgen van onder meer weersextremen worden in rap tempo urgenter, ook in ons eigen land. Dat is geen mening, maar een wetenschappelijk feit. Ik vind dat je daarnaar te handelen hebt. De maatschappelijke druk en onrust zal groter worden en meer tanden krijgen, we zijn pas bij het begin. De publieke opinie en de stakeholders rondom je organisatie worden assertiever, waarbij politici die het vuur aan de schenen krijgen de verantwoordelijkheden en kosten graag zullen afschuiven op het bedrijfsleven. Dat is een bekend verschijnsel.

‘Als je de uitdagingen als bedrijf nu niet aangaat, dan komen die straks dus als een boemerang bij je terug en heb je geen tijd meer om je verdienmodel en organisatie voor te bereiden.’

Hoe hard is je juridische verantwoordelijkheid?

‘Hard en steeds harder. De rechterlijke uitspraken in de afgelopen jaren op verschillende plekken in de wereld bevestigen dat zonder uitzondering. Daarmee is het juridische vaarwater om je als bedrijf of bestuurder te verschuilen achter je klant, aandeelhouder, overheid of het al dan niet gelijke speelveld in hoog tempo aan het verdampen. De klimaat gerelateerde crises en schade worden helaas steeds urgenter en inzichtelijker. Daardoor zullen ook juridische verantwoordelijkheden steeds zwaarder worden gewogen.

‘Inspanning alleen is niet meer genoeg. Het gaat om het resultaat van wat je doet. Kijk dus naar je daadwerkelijke voortgang en impact en wees daar transparant over want alles wordt vroeg of laat zichtbaar.’

Welk juridisch risico loop je als je duurzaamheid niet echt oppakt?

‘Als je je verplichtingen verzaakt kun je daar als onderneming en ook als individuele bestuurder of toezichthouder op worden aangesproken, zowel in de rechtbank als in de media.

Er zijn immers ook steeds meer belanghebbenden die feitelijke schade zullen lijden en verhaal zullen halen. Juridisch gezien gaat het vaak niet eens om nieuwe wetgeving of wetsvoorstellen. Het klimaat verandert snel en daardoor komen bestaande regels en verdragen in een ander licht te staan. Rechters houden daarbij rekening met de maatschappelijke context van het moment, dat is altijd al hun taak. Zij toetsen dus of organisaties en hun leiders zich houden aan die regelgeving en verdragen.’

‘De steeds grotere hoeveelheid data speelt daarin een belangrijke rol. De resultaten en acties van je organisaties worden zichtbaarder. Je kunt anno 2025 niet meer zeggen dat je de relevante feiten niet kent, want die heb je dankzij rapportageverplichtingen en AI. Beschouw dat niet als een last, het is vooral een enorme kans. Doe er als bedrijf en als leider je voordeel mee. De winnaars van morgen richten er nu hun verdienmodel en bedrijfsvoering op in.’

Zo handel je moreel en juridisch juist

Als we het concreet maken, hoe handel je als leider dan moreel en juridisch gezien juist?

‘Begrijp de context: verdiep je in de ecologische vraagstukken en de impact van je organisatie daarin.

Kijk hoe je strategische koers aansluit bij de maatschappelijke en ecologische vraagstukken.

Je kunt daarbij teruggrijpen op de leidende waarden en principes van je organisatie sinds de oprichting. Als het goed is, zijn die redelijk tijdloos en daarmee waardevolle globale richtlijnen voor de toekomst.’

‘Laat je niet afleiden door kortetermijnbelangen en een volle agenda. Je wil de korte termijn en lange termijn dienen. Maak dus tijd wanneer dat nodig is en investeer in kennis voor de bredere organisatie. Voor deze transitie heb je uiteindelijk de hele organisatie nodig om het vorm te geven en om het te leven, net zoals dat bijvoorbeeld met de digitale revolutie het geval was. Het begint bij jou als leider om daar ruimte voor te maken.’

Hoe kreeg je bij Ahold Delhaize iedereen mee?

‘Naast alle bestaande activiteit hebben we het wereldwijde management, zeg de top 120, een week lang bijeengebracht voor een sustainability leadership cursus onder leiding van topwetenschappers en docenten. Samen de uitdagingen doorgronden, bespreken en vertalen naar acties en doelstellingen op ieder niveau. We gingen in op vragen zoals: Wat is er precies aan de hand? Wat is de impact van klimaatopwarming, vervuiling, biodiversiteitsverlies? En waar heb ik de meeste invloed en impact als het gaat om het product, de keten, de prijs rondom CO2-voetafdruk, arbeidsomstandigheden, dierenwelzijn? Hoe realiseer ik dat voor en met mijn klanten? En wat kunnen de verschillende landen en bedrijven van elkaar leren?

‘Geef de commercie vooral de ruimte voor hun creativiteit. Maak er geen “compliance exercitie” van. Wat bij ons enorm hielp is dat leiders in een supermarktbedrijf van nature sociaal betrokken mensen zijn, gericht op hun directe omgeving en de impact op de buurt. Dat is een groot voordeel als het gaat om een crisis die niet alleen technisch van aard is maar ook veel sociale consequenties heeft. Van beschikbaarheid en prijs tot gedrag en gezondheid van je klanten en medewerkers.’

Wat leverde dat leiderschapstraject op?

‘Het bracht mensen echt samen, nog meer dan ik had verwacht. Het thema raakt ons namelijk allemaal, in werk en privé, omdat het gaat over onze toekomst.

‘Doe het dus vooral samen. De deelnemers ontdekten de grotere lijnen van het duurzaamheidsvraagstuk en de kansen die het biedt. We werkten aan de mindset die nodig is om die kansen te ontdekken. Het raakte voor sommigen ook aan hun persoonlijke purpose. Het werkte bovendien motiverend, omdat het onderwerp opeens een begrepen doelstelling werd voor het bredere management. En niet onbelangrijk: er was een programma voor de follow-up in de praktijk: wat gaan we vanaf maandag anders doen?’

Ik begeleid regelmatig leiders die wel meer circulair en groen willen, maar het soms als een eenzame strijd ervaren. Herken je dat? Hoe ging jij daarmee om?

‘Dan zit je goed.’ Jan Ernst lacht. ‘Want

als je bent opgesteld voor een transitie en geen tegendruk krijgt, moet je je afvragen of je je op de juiste dingen richt. Het hoort erbij.

‘Zo ben ik er in ieder geval zelf mee omgegaan en dat doe ik nog steeds. Hou het einddoel voor ogen. Ik vierde bijvoorbeeld alle succesjes. En: pot je eenzaamheid of frustratie niet op. Blijf aan je vitaliteit en weerbaarheid werken, als individu en ook met je team, zeker in tijden van tegenwind. Ook extern vond ik initiatieven die me daarbij hielpen, zoals een reflectiegroep met andere leiders. Tenslotte: houd het feitelijk en collegiaal, pas op voor morele arrogantie, dat is een beruchte valkuil bij deze transitie.’

Wat je verder in je organisatie kunt doen

Wat kun je in je organisatie verder doen om invulling te geven aan je juridische verantwoordelijkheid?

‘Heel veel en dat verschilt per organisatie. Een algemeen advies: redeneer vanuit de toekomst in plaats van vanuit het nu, anders raak je verstrikt in risico’s en kun je niet meer vrij en ondernemend denken.

Betrek daarvoor ook jongeren bij je besluitvorming.

Verduurzaming is bij uitstek een toekomstgericht thema en jongeren hebben en voelen meer belang bij de toekomst dan zittende bestuurders. Om dat te bereiken richtten we bij Ahold Delhaize naast de exco (executive comittee, red.) een ‘nextco’ op: jongeren uit de hele organisatie die het bestuur gevraagd en ongevraagd advies geven, ook hierover.’

Waarin verschilt de verantwoordelijkheid van de leiders en medewerkers?

‘Als medewerker zit je vaak tot aan je ellebogen in de dagelijkse operatie, dan is het haast onmogelijk om de strategie te evalueren. Daar ben je als bestuurder en leider voor aangesteld. Zet die koers uit en vertaal het samen naar concrete doelstellingen voor de korte en middellange termijn. Blijf de voortgang meten en bespreken, ook met je externe stakeholders. Je hebt uiteindelijk iedereen nodig, binnen je organisatie en in de keten. Ook goede juridische adviseurs, trouwens.’

Wat doet een goed juridisch adviseur volgens jou?

‘Een goed jurist heeft extreem anticiperend vermogen en kijkt verder dan de wetstekst van vandaag en adviseert je vanuit de samenleving en rechtbank over 10 of 20 jaar.’

Hoe ervoer jij de juridische aansprakelijkheid voor een concern waar ruim 400.000 mensen werken?

‘Als een steun in de rug. Ik voelde persoonlijk de verantwoordelijkheid voor ons aandeel in een gezonde samenleving en gezonde leefomgeving.

Dat gaf me energie. Dat zag ik ook bij m’n collega’s. Als je de verantwoordelijkheid voelt, dan wordt het spectrum aan mogelijkheden groter en breder dan als je stuurt op vertraging en een krampachtig juridisch kat-en-muisspel. Juridische aansprakelijkheid zal de klus niet klaren, maar het maakt het spel wel duidelijker en daarmee effectiever en prettiger, want de tijd van vage beloftes en verstoppertje spelen is voorbij. Eindelijk.’

Dit gesprek is deel van m’n research voor het boek dat ik schrijf: Leidinggeven met liefde voor het leven. Wil je op de hoogte blijven van meer van dit soort gesprekken? Meld je aan voor de Leadership for Life-nieuwsbrief.

Is het tijd voor een goed gesprek? Plan een vertrouwelijk kennismakingsgesprek van 20 minuten. Vrijblijvend en online, gewoon om te verkennen of het klikt.